Iepziekte
- Wat is Iepziekte?
- Waarom gaat de iep dood aan iepziekte?
- Hoe wordt de ziekte verspreid?
- Waar komt de iepziekte vandaan?
- Hoe herken je iepziekte?
Iepziekte is een gemeenschappelijke en wijd verspreide schimmelinfectie bij iepen, die in de meeste gevallen na een korte periode (enkele maanden) fataal kan zijn voor de geïnfecteerd iep. Veel iepen in Noord-Europa en door heel Amerika zijn al bezweken aan deze ziekte waardoor veel prachtige bomenlanen en parken er troosteloos bij staan.
Wat is iepziekte?
Iepziekte is een schimmelinfectie (Ophiostoma ulmi en Ophiostoma novo-ulmi) in de houtvaten (vaatweefsel of xyleem) van de iep.
Waarom gaat de iep dood aan iepziekte?
Bomen zijn in staat om zelf besmette houtvaten af te sluiten om verdere verspreiding van de ziekte te voorkomen. Helaas groeit juist de meest agressieve vorm van iepziekte, Ophiostoma novo-ulmi, sneller dan de boom zijn vaten goed kan afsluiten. Hierdoor moet de boom steeds opnieuw deze natuurlijk blokkades aanmaken. Uiteindelijk zal de iep alle houtvaten afsluiten waardoor de boom uitdroogt en dood gaat omdat het opwaartse transport van water en voedingsmiddelen geblokkeerd is.
Hoe wordt de ziekte verspreid?
Iepenspintkever
De ziekte wordt voornamelijk verspreid door de iepenspintkever (de vector) Scolytus scolytus, Scolytus multistriatus en Hylurgopinus rufipes in Europa en Noord Amerika. De kever draagt de sporen van de schimmel op zijn lijf en besmet de boom als hij zich voedt in de bladoksels van de bovenste kroon van de iep. De infectie begint in een tak of twijg in de kroon en verspreidt zich geleidelijk maar snel door de hele iep.
Wortelcontact
Iepen die naast elkaar staan hebben meestal wortelcontact. Zelfs over lengtes van meer dan 15 meter. De ziekte verspreidt zich via dit wortelcontact van de geïnfecteerde boom naar aangrenzende bomen, ook als de besmette boom al verwijderd is! De symptomen van deze wortelcontactinfecties verschillen van die veroorzaakt door de iepenspintkever in de zin dat de verwelking van de kroon niet van boven naar beneden maar van beneden naar boven verloopt. Deze manier van besmetten veroorzaakt het ‘oprol’ effect van de ziekte in iepenlanen en kan alleen gestopt worden door dit wortelcontact te verbreken met wortelbarrières.
Waar komt de iepziekte vandaan?
De Engelse naam (Dutch elm Disease, of DED) laat denken dat de ziekte uit Nederland komt. Dit is niet juist. Het is geen Nederlandse iepziekte maar een ziekte aan Nederlandse iepen, een specifieke soort van de Ulmus genus. De ziekte is echter niet selectief, wat betekent dat veel andere iepsoorten (zoals Amerikaanse en Engelse iep) ook kwetsbaar zijn.
In de laatste decennia is de schimmel (Ophiostoma novo-ulmi) een aantal keer gemuteerd. Zijn huidige vorm wordt als de meest agressieve beschouwd. De schimmel komt waarschijnlijk van origine uit de Himalaya maar er hebben zich waarschijnlijk veel migratie epidemieën in Europa en Noord Amerika voorgedaan.
Hoe is iepziekte te herkennen?
Een vroeg stadium van de ziekte kan herkend worden aan de gele of dorre blaadjes aan het uiteinde van takken. Deze blaadjes blijven aan het takuiteinde zitten en lijken op kleine gele ‘vaantjes’. In een verder gevorderd stadium drogen hele takken in de kroon uit en tenslotte zal de hele kroon van de boom geel, bruin en tenslotte dor worden.
Alleen een dwars doorgesneden verdachte tak kan uitsluitsel geven of de boom is besmet met iepziekte. Als reactie op de infectie vormt de boom in zijn houtvaten donkere bruine tot bruinzwarte structuren, die onder de bast als lengtestrepen, en op de dwarsdoorsnede als stippels of een volledige dan wel gedeeltelijke donkere ring te zien zijn in het lichte hout.
In sommige gevallen kun je een ringvormige verkleuring zien – die meestal geen volledige cirkel vormt – dichter bij de kern van de dwarsdoorsnede van een tak. Het is waarschijnlijk veroorzaakt door een eerder besmetting die de boom succesvol overleefd heeft. Dit is mogelijk wanneer een boom laat in het groeiseizoen besmet raakt (augustus-september). Hij zal dan eerder zijn rust- of winterperiode ingaan waarin hij gewoon knoppen zal vormen en genoeg voedingsreserves zal hebben. Het volgende voorjaar als de sapstromen weer gaan werken blijft de schimmel ingekapseld zitten in het hout gevormd in de voorgaande zomer. Onderzoek heeft aangetoond dat de afgesloten schimmelsporen zelfs jaren later nog kunnen ontkiemen!
